Монголын түүх, шашны нэрт зүтгэлтэн, эх оронч Дилов хутагт Б.Жамсранжавын хэрэглэж байсан шар манан хөөрөг бараг нэг зууны дараа Монгол нутагтаа эргэн ирлээ. Өчигдөр Монголын Үндэсний музейд нээлтээ хийсэн “Дилов хутагт ба Оуэн Латтимор: Тив дамнасан өв” тусгай үзэсгэлэнгийн үеэр энэхүү түүхэн үйл явдал тохиосон юм.
Уг үзэсгэлэнг Америкийн Монгол судлалын төв, “Дилов хутагт” сан, Монголын Үндэсний музей болон бусад албаны байгууллагууд хамтран зохион байгуулжээ. Нээлтийн ёслолын хамгийн оргил хэсэг нь Оуэн Латтиморын ач охин Энн Латтимор Прайс хутагтын хөөргийг Үндэсний музейн сан хөмрөгт албан ёсоор хүлээлгэн өгсөн явдал байв.
Тив алгассан түүхэн аялал
Энэхүү шар манан хөөрөг нь зөвхөн гоёл чимэглэл биш, Монгол Улсын тусгаар тогтнол, нууц гүйцэтгэх ажлын түүхтэй салшгүй холбоотой бөгөөд дараах замыг туулжээ:
- 1931 оны 2 дугаар сарын 26: Дилов хутагт тусгай даалгавраар улсын хилийн дээс алхахдаа биедээ авч гарсан.
- Олон улсын аялал: Хөөрөг хутагтын өвөрт Хятад, Энэтхэг, Тайвань, Америк зэрэг улсуудыг дамжсан.
- Өвлүүлэн үлдээсэн нь: Хутагт насан эцэслэх хүртлээ уг хөөргийг биеэсээ салгалгүй эдэлж байгаад өөрийн дотны анд Оуэн Латтиморын гэр бүлд хадгалуулжээ.
- 2026 он: 95 жилийн дараа эх нутагтаа эргэн ирж, төрийн музейд хадгалагдахаар болов.
Эх оронч хутагтын нууцлаг хувь заяа
Дилов хутагтыг түүхчид “үл үзэгдэх фронтын дайчин” хэмээн үнэлдэг. Тэрээр 1931 онд эх орноосоо гарахдаа хэзээ ч эргэж ирэхгүй гэж төсөөлөөгүй ч цаг үеийн ороо бусгаа байдал, хэлмэгдлийн хар шуурганаас болж харь нутагт жанч халсан билээ. Тэрээр хилийн чанадад байхдаа “дэслэгч Жамсран”, “гүн” гэх нууц нэрээр эх орондоо чухал мэдээллүүдийг ирүүлж байсан нь тагнуулын байгууллагын архивт түүх болон үлджээ.
Хутагт өөрийн намтартаа 1884 онд одоогийн Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын нутагт ядуу айлын 3-р хүү болон мэндэлснээ тэмдэглэсэн байдаг. Түүнийг төрөхөд “гэрийн тооноор цагаан гэрэл цацарсан” гэх домог яриа байдаг бөгөөд таван настайд нь Диловын тавдугаар дүрээр тодруулжээ. Тэрээр ер бусын оюун билэгтэй нэгэн байсан бөгөөд:
- 6 настайдаа 3000 гаруй шогол ном цээжилсэн.
- 12 настайдаа Төвөд, Монгол хэлний хооронд судар чөлөөтэй орчуулдаг болсон.
- 29 насандаа Самади багш цол хүртсэн байна.
Түүний нэрийг “Дилав” гэж бичиж хэвшсэн ч хутагт өөрөө намтар болон нэрийн хуудсан дээрээ “Дилова” эсвэл “Дилов” хэмээн тэмдэглэж байсныг судлаачид онцолж байна.
