Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилга болов
XVII жарны “Сүрээр дарагч” хэмээх Гал морин жилийн зуны дунд Хөх морь сарын шинийн есөн буюу 2026 оны зургаадугаар сарын 23-ны өдөр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилга ёслол төгөлдөр боллоо.
Тус тахилгад Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх төрийг төлөөлөн оролцсон байна.
Бурхан Халдун хайрхан нь Монгол төрийн түүх, Чингис хааны өв, төрт ёсны уламжлал, монголчуудын сүсэг бишрэлтэй салшгүй холбоотой ариун шүтээн билээ.
Тахилгын өмнөх орой лус, галын зан үйл үйлджээ
Төрийн тахилгын өмнөх орой “Тэнгэр үзэлтний мөнх тэнгэр нэгдсэн хороо” НҮТББ-ын бөө нар лус, галын тахилга болон хайрхны тэнгэрийг тахих ёслол үйлдсэн байна.
Судлаачдын тайлбарласнаар, төрийн нэрийн өмнөөс бөө нараар зан үйл хийлгэдэг түүхэн уламжлал байсныг “Монголын нууц товчоо”-ны 272 дугаар зүйл болон Жужан, Хятан улсын тухай түүхэн эх сурвалжуудтай харьцуулан судалж тогтоосон аж.
Иймээс Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энэ удаагийн төрийн тахилгад бөө нарыг оролцуулах шийдвэрийг өнгөрсөн тавдугаар сард гаргасан байна.
Төрийн тахилгад 99 бөө оролцов
Ерөнхийлөгчийн шийдвэрийн дагуу Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилгад шилмэл 99 бөө оролцож, тус тусын зан үйлээ гүйцэтгэжээ.
Мөн тахилгын өмнөх орой Хэнтий, Төв аймгийн лам нар Итгэл, Ганданлажаа, Өлзийхутаг буулгах сан болон Долоон бурхан од тус бүрт зориулсан тахилгын ном хурсан байна.
Ийнхүү төрийн тахилга нь бөө мөргөлийн уламжлал, буддын шашны номын зан үйл, төрийн ёслолын дэг жаягийг нэгтгэсэн өргөн агуулгатайгаар зохион байгуулагджээ.
Ерөнхийлөгч төрийн бэлгэдэлтэйгээр тахилгын талбайд хүрэлцэн ирэв
Тахилгын өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлэн, хүндэт харуулын цэргүүдээр хамгаалуулж тахилга үйлдэх талбайд хүрэлцэн ирсэн байна.
Үүний дараа Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий болон Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлуулжээ.
Мөн Төрийн хонжин тэргүүтэй Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг залсны дараа Их сүлдэч зул, арц, хүж асаан хүндэтгэл үзүүлсэн байна.
Ерөнхийлөгч Бурхан Халдун хайрхны түүхэн утгыг онцлов
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх тахилгын үеэр Хэнтий хан, Бурхан Халдун уул нь хамаг монголчуудын дээд шүтээн бөгөөд Эзэн Богд Чингис хааны сүр хүч, суу алдрыг тэтгэгч Сүлд тэнгэрийг оршоосон ариун хайрхан гэдгийг онцолсон байна.
Мөн Бурхан Халдун хайрхны цадиг түүх нь төрт ёс, түүхэн уламжлал, түмэн олны сүсэг бишрэл, төр, шашны эрхэм дэг, байгаль дэлхийгээ шүтэн дээдлэх ардын ухаан, өв соёл, зан заншлын цогц илэрхийлэл болохыг тэмдэглэжээ.
Иймээс Их хааны айлтгал, Их Монгол Улсын өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийн алтан хэлхээг бататгах үүднээс Бурхан Халдун уулын хүндэтгэлийн цогцолборыг төрийн тэргүүний зарлигаар шинээр бүтээсэн байна.
Хүндэтгэлийн цогцолборыг ёслол төгөлдөр нээв
Бурхан Халдун хайрхны хүндэтгэлийн цогцолборыг Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил болон Эзэн Богд Чингис хааны мэндэлсэн морин жилийн хүрээнд ёслол төгөлдөр нээж байгааг Ерөнхийлөгч сонордуулжээ.
Тэрээр Их хааны суу алдар, үйл хэрэг, билиг сургаалыг эрхэмлэн дээдэлж, даган мөрдөж, түгээн дэлгэрүүлэх нь Их Монгол Улсын гал голомтыг сахин суугаа монголчуудын эрхэм дээд үүрэг гэдгийг хэлсэн байна.
Мөн Хэнтий хан хайрхан, Бурхан Халдун уулын шүтээн Сүлд тэнгэр монгол төрийг хүчирхэгжүүлж, ард олныг энхжүүлж, ивээлээ хайрлаж байхыг сүслэн даатгажээ.
Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрт хандсан айлтгалыг сонордуулав
Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Алтанхуягийн Үйлстөгөлдөр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгосон байна.
Айтгалын торгон дээр бичсэн эх хувийг Хэнтий аймгийн музейд хадгалуулахаар Хэнтий аймгийн Засаг дарга Дамдинжавын Аюурбуньд хүлээлгэн өгчээ.
Энэ нь төрийн тахилгын түүхэн баримтыг орон нутгийн музейн сан хөмрөгт хадгалж, хойч үед уламжлуулах ач холбогдолтой үйл явдал болов.
Их хар сүлдэнд хүндэтгэл үзүүлэв
Төрийн хонжин Бүх цэргийн Их хар сүлдний тайлга эхлэх команд өгөхөд хүндэтгэлийн аялгуу эгшиглэжээ.
Их сүлдэч “Их хар сүлдийн өчил” өчих үед тахилгад оролцогсод Их хар сүлдэнд хүндэтгэл үзүүлсэн байна.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх идээ шүүсний дээжийг Их хар сүлд болон хайрхны зүг өргөж, Их хар сүлдэнд мөргөжээ.
Дуут сум, сэтэрлэх ёслол үйлдлээ
Тахилгын үеэр Ерөнхийлөгч тэнгэрт хүргэх дуут сумыг Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын харьяат, Сумын мэргэн Жаргалсүрэнгийн Эрхэмбаярт хүлээлгэн өгсөн байна.
Мөн Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын харьяат, Сумын алдарт уяач, мянгат малчин Цэрэнжамцын Барссайханы цагаан буюу бор азаргыг сэтэрлэжээ.
Эдгээр зан үйл нь төрийн тахилгын ёслолын уламжлалт дэг, тэнгэр шүтлэг, монголчуудын сүлд хийморийн бэлгэдлийг илэрхийлсэн байна.
Төрийн тахилга өндөрлөв
Ёслолын төгсгөлд Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг буцаан залжээ.
Мөн Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий, Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээс буцаан залсан байна.
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх хүндэтгэлийн гэрэлт цогцолборт мэхийн ёсолж, тэнгэрт дахин хүндэтгэл үзүүлснээр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилга өндөрлөжээ.
Бурхан Халдун уулын түүхэн үнэ цэн
Бурхан Халдун уулыг Хиад боржигины өвөг Бодончарын үеэс тахиж ирсэн гэж үздэг.
Эзэн Богд Чингис хааны үед уг хайрхныг Хамаг Монгол болон Монголын эзэнт гүрний Сүлд уул болгон шүтэн тахиж байсан түүхтэй.
1995 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Бурхан Халдун уулыг төрийн тахилгатай уул болгосон юм.
Харин 2015 онд ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хорооны чуулганаар “Бурхан Халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг” нэрээр Дэлхийн соёлын өвд бүртгэжээ.
Монгол төрийн шүтээн, өв соёлын цогц илэрхийлэл
Бурхан Халдун хайрхны төрийн тахилга нь зөвхөн шашин, зан үйлийн арга хэмжээ бус, Монгол төрийн түүхэн ой санамж, Чингис хааны өв, төрт ёсны уламжлал, байгаль дэлхийгээ дээдлэх монгол ухааны илэрхийлэл юм.
Энэ удаагийн тахилга нь түүхэн эх сурвалж, уламжлалт зан үйл, төрийн ёслол, үндэсний бахархлыг нэгтгэсэн онцгой үйл явдал болж өнгөрлөө.
Бурхан Халдун хайрхан нь монголчуудын хувьд өнө мөнхөд тахиж, сүслэн шүтэх дээд шүтээн хэвээр байна.
