Монголын тайзны урлагийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг Улсын драмын эрдмийн театр (УДЭТ) өнөөдөр буюу 2026 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд байгуулагдсаны 95 жилийн ойтойгоо золгож байна. Тус театр 1931 онд үүсгэн байгуулагдсанаасаа хойш 400 гаруй жүжгийг үзэгчдийн хүртээл болгож, Монголын драмын урлагийн хөгжилд голлох үүрэг гүйцэтгэж иржээ.
Өнгөрсөн хугацаанд УДЭТ-ын тайзнаас олон үеийн жүжигчин, найруулагч, зохиолчид төрөн гарч, үндэсний болон дэлхийн сонгодог зохиолуудыг Монголын үзэгчдэд хүргэсэн байна.
1931 онд “Үнэн” жүжгээр анхны хөшгөө нээжээ
Монголын театрын урлагийн эхлэл нь гэрийн болон ордны театр, шашны зан үйлтэй холбоотой театрчилсан тоглолтуудаас улбаатай. Харин 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа уран сайханчдын хөдөлгөөн улс даяар өргөжин, клуб, Улаан гэр, Ардын цэнгэлдэх хүрээлэн зэрэг соёлын байгууллагууд байгуулагдаж эхэлсэн түүхтэй.
Энэхүү хөдөлгөөнийг нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулж, мэргэжлийн театрын урлагийг хөгжүүлэх зорилгоор БНМАУ-ын Засгийн газрын хэрэг эрхлэх товчоо 1931 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд 50 дугаар тогтоол гаргажээ. Уг шийдвэрээр Улсын төв театрыг албан ёсоор байгуулж, зохиолч С.Буяннэмэхийн “Үнэн” жүжгээр анхны тоглолтоо хийсэн байна.
Театрын байгууллагын бүтэц, нэршил дараагийн он жилүүдэд хэд хэдэн удаа өөрчлөгджээ. Тухайлбал, 1963 онд Улсын драмын театр болон Улсын дуурь бүжгийн театр тусдаа байгууллага болж, драмын болон сонгодог урлагийн хөгжлийн бие даасан төвүүд болсон юм.
Улмаар 1966 онд Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг Д.Нацагдоржийн нэрэмжит болжээ. Харин 1981 онд Улсын драмын академик театр, 1994 онд Үндэсний жүжгийн академик театр, 2002 онд Улсын драмын эрдмийн театр хэмээн нэрлэгдэх болсон байна.
400 гаруй жүжгийг тайзнаа амилуулсан түүхтэй
УДЭТ-ын 95 жилийн уран бүтээлийн түүхэнд үндэсний болон гадаадын зохиолчдын 400 гаруй жүжиг багтдаг. Тус театр дэлхийн сонгодог зохиолуудыг Монголын тайзнаа тоглохыг урын сангийн бодлогынхоо чухал чиглэл болгон хөгжүүлж иржээ.
Тухайлбал, Софокл, Уильям Шекспир, Жан Батист Мольер, Карло Гольдони, Антон Павлович Чехов, Хенрих Ибсен, Бертольт Брехт, Жан Поль Сартр, Южин О’Нил зэрэг дэлхийн сонгодог зохиолчдын 58 жүжгийг тайзнаа тавьсан байна. Үүнээс гадна дэлхийн орчин үеийн драмын зохиолчдын 88 бүтээлийг үзэгчдэд хүргэжээ.
Монголын үндэсний түүх, туульсын сэдэвтэй жүжгүүд ч тус театрын урын санд томоохон байр суурь эзэлдэг. Энэ чиглэлээр нийт 60 жүжиг тоглосон бол хүүхдэд зориулсан 19 бүтээлийг тайзнаа амилуулсан байна.
Мөн С.Буяннэмэх, Д.Нацагдорж, Д.Намдаг, Д.Мягмар, Д.Батбаяр, Б.Лхагвасүрэн, С.Жаргалсайхан, Ц.Балдорж зэрэг Монголын зохиолчдын орчин үеийн сэдэвт 120 драмын жүжгийг үзэгчдийн хүртээл болгожээ.
1933 оноос олон улсын тайзнаа тоглож эхэлсэн
Улсын драмын эрдмийн театрын олон улсын хамтын ажиллагаа 1933 оноос эхэлсэн түүхтэй. Тус театрын уран бүтээлчид ОХУ, Хятад, Унгар, Герман, Польш, Солонгос зэрэг улсад айлчлан тоглож, Монголын театрын урлагийг гадаадын үзэгчдэд танилцуулж ирсэн байна.
Үүний зэрэгцээ ОХУ, БНХАУ, Японы театрын уран бүтээлчид УДЭТ-ын тайзнаа зочлон тоглож байжээ.
Тус театр ОХУ, БНХАУ, Англи, Франц, Солонгос, Швед, Литва, Серби, Хорват, Унгарын театр болон олон улсын фестивалиудтай хамтын ажиллагаа тогтоож, уран бүтээлчид солилцох, туршлага судлах ажлыг хэрэгжүүлж ирсэн юм.
Мөн дэлхийн монгол угсаатны театруудыг нэгтгэдэг “Монгол туургатны театрын фестиваль”-ийг голлон зохион байгуулдаг байна.
Театрын өнөөгийн барилга 1960 онд ашиглалтад оржээ
УДЭТ-ын одоогийн барилгыг 1960 онд ашиглалтад оруулсан бөгөөд 200 орчим өрөө тасалгаатай. Мөн 700-800 хүний суудалтай жүжгийн хоёр танхим, 500 хүний багтаамжтай бүжгийн танхимтай юм.
Тус театр уран бүтээлийн бодлого, шинээр тавих жүжгийн сонголтоо мэргэжлийн зөвлөлийн оролцоотойгоор шийдвэрлэдэг. Театрын урлагийн мэргэжилтнүүд болон нийгмийн бусад салбарын экспертүүдээс бүрдсэн хараат бус уран сайхны зөвлөл нь шинэ бүтээлийг хэлэлцэн баталсны дараа тайзнаа тавих албан ёсны бэлтгэл ажил эхэлдэг байна.
Урын сангаа бүрдүүлэхдээ үндэсний болон гадаадын жүжгүүдийн тэнцвэрийг хадгалж, үзэгчдийн оюуны болон соёлын хэрэгцээнд нийцсэн бүтээл туурвихыг зорьдог аж.
УДЭТ 129 ажилтантайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна
Хорин нэгдүгээр зууны эхэн үеэс УДЭТ үзвэрийн бодлого, менежментийн арга барилаа шинэчилж, театрын үндсэн бүрэлдэхүүнээс гаднах уран бүтээлчидтэй хамтарсан төслийн жүжгүүдийг хэрэгжүүлэх болсон байна. Энэхүү өөрчлөлт нь чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих үед тулгарсан эдийн засгийн хүндрэлүүдийг даван туулахад нөлөөлжээ.
Өдгөө Улсын драмын эрдмийн театр 129 ажилтны орон тоотой бөгөөд Захиргаа, удирдлагын хэлтэс, Уран бүтээлийн хэлтэс, Үйлдвэр техникийн хэлтэс гэсэн үндсэн бүтэцтэй ажиллаж байна.
Театрын хөгжлийн дунд хугацааны стратегийг “Шинэ замд хамтдаа” уриан дор боловсруулжээ. Энэ хүрээнд Монголын театрын урлагт үндэсний дэг тавилтыг бий болгох, үндэсний онцлогийг орчин үеийн найруулах урлагийн шинэчлэлтэй хослуулах, цаашлаад дэлхийн түвшний театр болон хөгжих зорилт тавин ажиллаж байгаа юм.
