Шумуул хүний биеэс ялгарах тодорхой дохиог мэдэрч хаздаг бөгөөд үүнээс шалтгаалж зарим хүмүүс бусдаас илүүтэй тэдний “бай” болдог байна. Шавж татах эл хүчин зүйлд цусны бүлэг, биеийн дулаан, хөдөлгөөний идэвх, тэр байтугай өмссөн хувцасны өнгө хүртэл нөлөөлдөг ажээ. Энэ талаар “Huff Post” хэвлэл мэдээлсэн байна.
Цусны бүлэг ба бодисын солилцооны нөлөө
Шумуулд ойр ойрхон хазуулах гол шалтгаануудын нэг нь цусны бүлэг байж болно. Medical Entomology сэтгүүлд нийтлэгдсэн нэгэн судалгаагаар, шумуул I (О) бүлгийн цустай хүмүүс дээр II (А) бүлгийн цустай хүмүүсээс бараг хоёр дахин илүү суудаг болохыг тогтоожээ. Судлаачид үүнийг хүний арьснаас ялгардаг тусгай бодисууд шумуулд цусны бүлгийг нь “хэлж өгдөг”-тэй холбон тайлбарлаж байна.
Флоридагийн их сургуулийн шавж судлалын профессор Жонатан Дэй шумуулнууд хамгийн түрүүнд цусны эх үүсвэр байгааг илтгэх дохионд тулгуурлан чиг баримжаагаа олдог гэдгийг тэмдэглэв. Тэдгээрээс хамгийн чухал нь нүүрсхүчлийн хий (CO2) юм.
Эрдэмтний хэлснээр, бодисын солилцоо нь идэвхтэй хүмүүс илүү их нүүрсхүчлийн хий ялгаруулдаг тул шавжид илүү амархан анзаарагддаг байна. Мөн биеийн тамирын дасгал, хөдөлгөөн нь шумуул татах магадлалыг эрс нэмэгдүүлдэг болохыг мэргэжилтнүүд онцолжээ.
Далд өдөөгч дохионууд болон хараа
Нүүрсхүчлийн хийнээс гадна “хоёрдогч дохио” гэж нэрлэгддэг хүчин зүйлүүд шумуулыг татдаг байна. Үүний нэг нь идэвхтэй хөдөлгөөний дараа арьснаас ялгардаг сүүний хүчил юм. Энэ нь шумуулд боломжит бай байгааг илтгэх дохио болдог аж.
Мөн шумуулнууд харааныхаа тусламжтайгаар зүг чигээ баримжаалдаг байна. Профессор Дэйн хэлснээр, эдгээр шавж нь газраас дээш нам дор нисдэг бөгөөд тэнгэрийн хаяанд тод ялгарах контраст (зураас, дүрс) зүйлсийг сайн анзаардаг. Тийм учраас бараан өнгийн хувцастай хүмүүс цайвар өнгийн хувцастай хүмүүсээс илүү шумуулын анхаарлыг татдаг байна.
Биеийн дулаан ч мөн чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Шумуул хүний арьсан дээр буусан даруйдаа дулааныг мэдэрч, цусны судас арьсны гадаргууд хамгийн ойр байгаа хэсгийг хайдаг аж. Тиймээс биеийн дулаан нь бага зэрэг өндөр хүмүүс шумуулд хазуулах нь элбэг байдаг.
Кливлендийн клиникийн арьсны эмч Мелисса Пилианг согтууруулах ундаа хэрэглэсний дараа шумуул татах магадлал нэмэгддэг гэдгийг нэмж хэлэв. Нэгэн судалгаагаар, ердөө ганц лааз шар айраг уусан хүмүүс согтууруулах ундаа хэрэглээгүй хүмүүсээс илүүтэй шумуулд хазуулж байжээ. Үүнээс гадна жирэмслэлт болон илүүдэл жин нь бодисын солилцоог түргэсгэдэг бөгөөд энэ нь шумуул мэдэрдэг дохионы эрчмийг мөн адил нэмэгдүүлдэг байна.
Шумуулнаас хэрхэн сэргийлэх вэ?
Мэргэжилтнүүд шумуулд хазуулахаас сэргийлэх хэд хэдэн үр дүнтэй аргыг зөвлөж байна:
- Цагаа зөв тохируулах: Шавжны идэвхжил хамгийн өндөр байдаг үүр цайх болон үдэш бүрэнхий болох үеэр гадаа байхаас зайлсхийх.
- Хувцаслалт: Биеэ аль болох халхалсан, хөнгөн материалтай урт өмд, цамц өмсөх.
- Үргээгч бодис хэрэглэх: DEET (шавж үргээх үйлчилгээтэй химийн нэгдэл) найрлагатай репеллент хэрэглэх. DEET-ийн 5%-ийн өтгөрүүлэгтэй бүтээгдэхүүн нь ойролцоогоор 1.5 цагийн турш хамгаалалт үзүүлдэг.
АНУ-ын Байгаль орчныг хамгаалах агентлаг 2014 онд хийсэн шалгалтынхаа дараа уг бодисыг зааврын дагуу зөв хэрэглэсэн тохиолдолд хүүхэд, жирэмсэн болон хөхүүл эхчүүдийн эрүүл мэндэд ямар нэгэн эрсдэл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.
Эрдэмтэд цитронеллатай (нимбэгний өвсний тостой) лааны үр нөлөөг баталсан хангалттай судалгаа хараахан байхгүй байгааг тэмдэглэв. Харин үүний оронд амрах хэсэгтээ сэнс ажиллуулахыг зөвлөж байна, учир нь шумуул салхитай нөхцөлд нисэж чаддаггүй байна.
Хэрэв хазуулсан бол яах вэ?
Хэрэв шумуулд хазуулсан бол арьсаа маажихгүй байхыг эмч нар зөвлөж байна. Энэ нь заналтыг улам нэмэгдүүлж, арьсыг үрэвсүүлэн, халдвар авах эрсдэлийг дагуулдаг.
Шинж тэмдгийг намдаахын тулд хүйтэн жин тавих эсвэл мөс тавих нь үр дүнтэй. Мөн жоргүй олгодог гидрокортизонтой тос эсвэл харшлын эсрэг бэлдмэлүүд хазуулсны дараах заналт, хавдалтыг намдаахад тусална.
