Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр суманд энэ сарын 29, 30-ны өдрүүдэд “Алунгоо эхийн сургаалын баяр” зохион байгуулагдана. Аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, түүх соёлын өвийг олон нийтэд сурталчлах зорилготой уг арга хэмжээ өдгөө тус аймгийн уламжлалт эвентүүдийн нэг болжээ.
Энэхүү баярыг Чандмань-Өндөр сумын Засаг дарга асан Ч.Энхтүвшингийн санаачилгаар анх 2002 онд зохион байгуулсан байна. Тухайн жил Чингис хаан-ы мэндэлсний 840 жилийн ой тохиосон бөгөөд түүнээс хойш баярын цар хүрээ тэлж, хоёр жил тутам тэмдэглэдэг уламжлал тогтжээ.
Энэ жилийн баярын хүрээнд түүх, өв соёл, спорт, урлагийг хослуулсан олон арга хэмжээ болох юм. Тухайлбал:
- эрдэм шинжилгээний хурал;
- өв соёлыг сурталчилсан урлагийн тоглолт;
- үндэсний бөхийн барилдаан;
- хурдан морины уралдаан зохион байгуулна.
Чандмань-Өндөр сумын нутгаар урсах “Ариг”-ийн голыг зарим түүхч, судлаач Алунгоо хатны уугуул нутаг хэмээн үздэг. Энэ нутагт Алунгоо хатантай холбоотой домог, хууч яриа өнөөг хүртэл уламжлагдан хадгалагдаж иржээ.
Алунгоо хатны дурсгалд зориулсан гурван метр өндөр хөшөөг 1992 онд Аригийн голын урд талын “Тарагны овоо” хэмээх өндөрлөгт босгосон байна. Уг хөшөөний эх загварыг зураач, барималч Ц.Цэдэн-Иш зохион урласан бөгөөд сумын төвөөс 12 км-ийн зайд оршдог.
“Монголын нууц товчоо”-нд тэмдэглэснээр, Алунгоо нь монголчуудын алтан ургийн дээд эмэг эх юм. Тэрээр монгол аймгийн захирагч Добу мэргэний гэргий байсан бөгөөд түүний эцэг нь хорь түмдийн ноён Хорилдай мэргэн байжээ.
Алунгоо, Добу мэргэнтэй ханилан амьдрах хугацаандаа Бэлгүнүтэй, Бэгүнүтэй хэмээх хоёр хүү төрүүлсэн тухай сурвалжид өгүүлдэг. Харин Добу мэргэн нас барсны дараа Буха Хатаги, Бухату Салжи, Бодончар Мунхаг хэмээх гурван хүүтэй болсон хэмээн тэмдэглэн үлдээжээ.
Алунгоо эхийн сургаал дундаас хамгийн өргөн дэлгэрсэн нь эв нэгдлийн утга санааг илэрхийлдэг “Таван сумны сургаал” юм. Тэрээр таван хүүгээ зэрэгцүүлэн суулгаж, хүн бүрд нэг нэг сум өгөөд хугалахыг хүсэхэд тэд бүгд амархан хугалсан гэдэг.
Харин дараа нь таван сумыг багцлан боож өгөөд хугалахыг даалгахад хэн нь ч дийлээгүй байна. Үүний дараа Алунгоо эх:
“Та нар ганц ганцаар салбал нэгэн сум мэт амархан дийлдэнэ. Харин эв эеэ нэгтгэвэл багцалсан сум мэт бат бөх болж, хэнд ч амархан дийлдэхгүй” хэмээн сургасан нь өнөөдөр ч монголчуудын эв нэгдлийг бэлгэдсэн эрхэм сургаалын нэг болон уламжлагдан үлджээ.
Ийнхүү “Алунгоо эхийн сургаалын баяр” нь зөвхөн нутгийн уламжлалт арга хэмжээ бус, монголчуудын угсаа гарвал, эв эе, түүхэн ой санамжийг сануулсан соёлын чухал баяр болон өргөжиж байна. Хөвсгөл аймаг уг эвентээр дамжуулан Чандмань-Өндөр сумын түүхэн дурсгалт газар, өв соёл, аялал жуулчлалын боломжийг олон нийтэд илүү өргөн хүрээнд танилцуулах юм.
